Thursday, December 8, 2016

УНШИГЧДИЙН УРАН САЙХНЫ СЭТГЭЛГЭЭ ХИЙГЭЭД ТАЙЛАН ТАЙЛБАРЛАХУЙ

Х.Чойдогжамц

"Бичвэрийн нууцалсан утгыг тайлахын тулд хэл найруулгыг төгс эзэмшихээс гадна соёл, угсаатны зүй, түүх гэх мэт хам сэдвүүдийг ч басхүү төгс эзэмшсэн байх шаардлагатай байдаг. Үнэхээр тийм тохиолдолд утгын холбоо хамаарал нь хэдий чинээ бүдэг байна тэрхүү текстийг ойлгоход төдий чинээ хэцүү байх буюу боломжгүй байх болно" хэмээх Л.С.Дампиловагийн бичсэн "Б.Галсансүхийн "сэтгэл хөдлөлийн өнгө аястай яруу найраг" шүүмжийн ишлэлийг бүтнээр нь та удахгүй унших болно. Дээрх үгс мэргэжлийн салбарын судлаачид бус эгэл уншигч таньд хамаатай үг байхаас "сийхгүй" юм шүү. Зохиолын төгсгөлийн цэгээс цааш "үргэлжлүүлэн уншиж", төгс утгыг бүрэлдүүлэх ойлголтын нэгэн субьект болж "оролцон явах" таашаалт үүргийг гүйцэтгэхийг хүсдэггүй уншигч нэгээхэн бээр ч үгүй болов уу.
"Утга зохиолын судлал, шинжлэл" цувралаараа бид "Гадаадын утга зохиолын лекцүүд" нэрийн дор эмхэтгэн Нобелийн шагналт Орос-Америкийн нэрт зохиолч В.Набаковын багшилж ахуйдаа уншсан Жойс, Кафка, Пруст, Остен, Стивенсон, Флобер, Диккенс, Сервантес нарын бүтээлд хийсэн задлан шинжилгээний найман цуврал номыг толилуулсаар байгаа билээ. Тэгвэл "Гадаадын утга зохиолын лекцүүд" цувралаа ес болгон отголож, утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч доктор, профессор С.Энхбаяр орчуулан түүвэрлэсэн урлаг, уран зохиолын судлал шинжлэлийн олон талт сонирхолтой өгүүллүүдийг “Гадаадын утга зохиолын өгүүллүүд” ном болгон хүргэж байна.  

1.      Мэдлэг оюуны үнэмлэхүй дээд “чинад хязгаарын” ухаан
Уншигч та санамсаргүйгээр ч юм уу? эсвэл дүрсгүйтээд “Би хаана төрөө вэ?” шүлгийн бүх үгийг нэгбүрчилэн тоолж үзсэн үү? Ядаж бадгуудынх нь мөр, үгийн тоог? Үгүй юү? Мэдээж ингэж дүрсгүйтэх бол ердийн дийлэнх уншигчдад шаардлагагүй зүйл байх. Хэрвээ та буурьтайхан уншигч бол таны ширээнээ ойрмогхон гарсан Г.Аким “Туульс хайлдаг уулс”, С.Дулам “Монгол соёл иргэншлийн утга тайлал”, Д.Батбаяр “Сайхныг бүтээх нууц I, II”, Г.Бадамсамбуу “Туулын Гурван Улхуны дэвсгэр саглагар мод хаана вэ?”, Д.Галбаатар “XX зууны Өрнө, Дорнын уран зохиол”, Л.Нямаа “Миний амьдардаг ертөнц”, Я.Баатар “Б.Явуухулангийн “Би хаана төрөө вэ?” шүлгийн судалгаа”, Гадаадын утга зохиолын лекцүүд(I, II), “Ф.Кафка. Хувирал тэргүүт тууж өгүүллэгүүд”, Г.Аюурзана “Тэнгэрийн судар” зэрэг номууд буй гэдэгт үл эргэлзэнэ. Тэгвэл профессор С.Энхбаярын орчуулсан “Гадаадын утга зохиолын өгүүллүүд” хэмээх шинэхэн бүтээл дээрх номуудтай айлсах учир шижим бий гэдэгт мөн үл эргэлзэнэ. Дээрх номуудын агуулгыг нэгтгэж буй зүйл нь товчхондоо уншигчийн уран сайхны сэтгэлгээ хийгээд тайлан тайлбарлахуй юм. Нэг номыг л жишээлээд үзье. Б.Явуухулан “Би хаана төрөө вэ?” шүлэг 365 үгтэй(нэг жилийн хоногийн тоо), 12 бадагтай(сарын тоо), бадаг бүр 30 үгтэй(сарын хоногийн тоо), нэг бадаг 5 шадтай(таван өнгө, таван махбод), нийт 60 шадтай(нэг жаран), “эзэгнэнхэн” хэмээх гол үг нийт 24 удаа давтагдсан(билгийн тооллын 24 улирал, 25 нас). Энэ бол Б.Явуухулан “Би хаана төрөө вэ?” шүлгийг ажигласан Я.Баатар гуайн нээлт. Итгэмээргүй ч юм шиг энэ баримтыг судалгаа ч гэмээр юм уу, тайлал ч гэмээр юм уу? Нэгдмэл л арга, зорилготой  боловч энд орчин цагийн судлал шинжлэлийн шинэ хараа, шинэлэг амьсгал байна. Энэ судалгааны тухайд “Яруу найргийн математик” гэж нийтлэл яруу найрагч, сэтгүүлч О.Содномпил бичсэн бий. Тэгэхээр дээрх найргийн тоог найрагч өөрөө бодсон уу? Судлаач Я.Баатар эсвэл нууцхан зүй тогтлыг томьёолоод бодоод олчихов уу? Ийм л гайхширмаар мэдлэг оюуны үнэмлэхүй дээд “чинад хязгаарын” ухааныг орчин үеийн шүүмж судлалын хэв төлөв, тайлан тайлбарлахуй илэрхийлж чадаж байна. Тиймээс ч уран зохиолын шүүмж судлалыг сүнс, сэтгэлийг судалдаг бусад шинжлэх ухааны адилаар тодорхой шинжлэх ухаан байх боломжгүй ч гэх үзэл бий. “Гадаадын утга зохиолын өгүүллүүд” номд дээрх нэн шинэ хэв төлөвийг бүрнээ илтгэх, илэрхийлэх  “Эх бичвэрүүд дэх төгсгөлийн үг нь-Төв Азийн ард түмнүүдийн бичгийн соёл хэрхэн бүрэлдэн тогтдог тухай мэдээллийн нэг эх сурвалж мөн”, “Тарас бульба” бол “оргилсон эх оронч дайчин сэтгэлийн эмгэнэл” мөн”, “Нэн шинэ үеийн модерн болон постмодерн утга зохиол дахь N+T континуум (цаг хугацаа-орон зайн огторгуй), түүнийг ухамсарлаж ойлгох, задлан шинжлэх, тайлбарах арга зүй” “Эртний Энэтхэгийн туульсийн зохиолд дүрсэлсэн үхлийн орчин дахь ухамсрын өөрчлөлтүүдийн тухай төсөөллүүдийг орчин үеийн барууны туршлагатай харьцуулах нь” тэргүүтэй өгүүллүүд багтжээ. Түүнчлэн Гоголь “Тарас Бульба” туужийнхаа анхны хэвлэлд засвар хийснээр хүүрнэлийн сонирхолтой байдал хэрхэн алдагдсан талаарх шүүмжлэлийн баримт шиг эрсхэн шинжилж шүүсэн бүтээлүүд ч байна. Жишээлбэл Е.В.Хализев “Утга зохиолын эрэмбэ дараалал ба алдар суу” өгүүлэлд “...Утга зохиолын “дундаж” төрлийн иймэрхүү хөнгөн хэлбэрийн цагаан бүтэээлүүд нь басхүү утга зохиолын “дээд” болон “доод” түвшинтэй ч нягт холбогдох нь бий. Энэ нь ялангуяа адал явдал, тагнуул, гэмт хэргийн гэх мэт детектив романууд болон тэрчлэн шинжлэх ухааны уран сэтгэмжийн зохиолуудад хамаарна. Энэ чиглэлийн зохиол бүтээлүүдийн нэг гол сэдэв нь адал явдлын романууд байдаг бөгөөд Ч.Диккенс, Ф.М.Достоевский гэх мэт сонгодог зохиолчдын бүтээлүүдэд ийм шинж тэмдгүүд ихээхэн илэрдэг...” гэсэн уран зохиолд шимтэгч, судлагч залууст ихийг бодуулах тун ч эргэлзээтэй хэрнэ гүнзгий шинжилсэн өвөрмөц санаанууд дэвшүүлжээ. Бидний төдийлэн сайн мэдэхгүй Европын дундад зууны хамгийн алдартай шашны ухаантны нэг Томас Акүйнэсийн гоо зүй, утга урлагийн үзлийг дэлгэрэнгүй танилцуулсан өгүүлэл ч мэдлэг, мэдээллийн чухал ач холбогдолтой аж. Зохиолч Константин Симиновын тухай К.Долговын бичсэн яг л уянгын шилдэг кино шиг эхлэл төгсгөлтэй халуун дурсамж ч сургамжтай, бахдам олон саналгыг таньд өгнө. Урлаг, утга зохиол шинжлэгч хүнд задлан шинжлэх арга зүйгээс гадна хувийн мэдрэмж, зөн билиг амин чухал “орц” болдог билээ. Өмнө дурьдсан яруу найрагч Б.Галсансүхийн тухай Л.С.Дампиловагийн шүүмжинд “Дэлхийн яруу найргийн газрын зураг болоод угсаатны яруу найргийн мэдрэхүй хослон танигддаг” гэсэн шиг гялалзсан ажиглалт, нээлтүүдийг номд буй бүх өгүүллүүд дотроо агуулсан. Мөн Л.В.Поляковагийн “Хэл зохиолын бүс нутаг судлал буюу нутгархал судлал бол шинжлэх ухаан мөн” хэмээх өгүүлэлд “...Хэл зохиолын нутгархал судлалын зорилт бол нэг талаасаа хэл бичгийн ухааны нэг салбар бөгөөд нөгөө талаасаа зохиолчдын бүтээлч өвөрмөц бодгаль чанарыг ойлгож ухамсарлан, хэл шинжлэлийн арга хэрэгслүүдийг ашигласны үндсэн дээр тухайн бүс нутгийн хажуугийн соёлын(субкультуры) үүсэл хөгжил, хувьсал, хэлний үйл явц болон утга зохиол-уран сайхны үзэгдлүүдийг тогтолцоотой судалсны үндэн дээр гарч ирдэг түүхийн мэдлэг юм...” гэснээс бид “жалга довны” гэж “адалдаг” нутгархаг үзлийнхээ гэгээтэй талыг таньж, нээж болохоор харагдана.
2.      Уншигчдын уран сайхны сэтгэлгээ хийгээд тайлан тайлбарлахуй
Орчуулагч ерөнхий боловсролын сургуулийн XI, XII ангийн уран зохиолын сурах бичигт орсон орчин үеийн монгол болон гадаад зохиолчдын бүтэлийг хэрхэн уншиж судлах, задлан шинжлэх, ойлгож мэдрэх, уран сайхны сэтгэлгээг нь хөгжүүлэх зорилгоор өөрийн бичсэн “Нэн шинэ үеийн модерн болон постмодерн утга зохиол дахь N+T континуум (цаг хугацаа-орон зайн огторгуй), түүнийг ухамсарлаж ойлгох, задлан шинжлэх, тайлбарах арга зүй” хэмээх дэлгэрэнгүй жишээ тайлбартай өгүүллийг номынхоо төгсгөлд дүгнэлт болгон оруулсан нь тун ч нүдээ оножээ.
    Уншигчдын боловсрол хийгээд бясалгахуйн түвшин өндөрсөж нийгэмд элитар хэсгийн байр суурь мэдэгдэхүйц болж, улмаар уншигч, зохиолч хоёрын байр суурь зэрэгцэж ирсэн нь уран зохиол, нэгэн бодгаль зохиолын тухай, мөн зохиолчийн үзэл хандлагын тухай олон олон интерпертаци, тайлал тайлахуйг шаардаж байна. Уран зохиолын шүүмжлэл, судлалын сэтгэгдлийн үед хэн нэгэн зохиолч, аль нэгэн зохиол бичиж, хэн нэгэн шүүмжлэгч аль нэгэн шүүмж бичиж түүнийг нь нийтээр хүлээн зөвшөөрдөг байсан нь эдүгээ ул болжээ. Өөрийн бичсэн зохиолын хэлэх гэсэн санааг зохиолч өөрөө тайлбарлаж түүнийг нь бас л нийтээр хүлээн зөвшөөрдөг асан тэрхүү бурангуй үе ард хоцорч тухайн зохиолын тухай олон олон шүүмжүүд, өөр өөр тайлал, тайлбарууд зэрэгцэн оршиж байж сая үнэ цэнэ нь мэдрэгддэг тийм сонирхолтой хийгээд сайхан цаг үетэй манай уран зохиол, уран зохиол шинжлэл нүүр учрав.
Зохиолыг зохиолчийн намтар, төлөвшил, сэтгэхүй, сэтгэл зүйтэй холбон цогцоор нь авч үзэх, зохиолчийн оюун санаа, ухамсар хийгээд ухамсаргүй рүү нь нэвтрэх, таамаглах, гүтгэх цаашлаад дүрийг зохиолчлох, зохиолчийг дүрчлэх... зэрэг байдлуудын хэв төлөвт шилжиж, тайлж, томруулж улмаар өөрийн үндэстний уран зохиолоо дэлхийд таниулах, зохиолчдоо хүн төрөлхтний оюун санааны ертөнцөд байх ёстой байранд нь тавих, таниулах шаардлага бодитой болж ир
эв.

Чухамхүү энэхэн цаг дор энэхүү ном таньд очлоо. 

Monday, November 14, 2016

ЯРИЛЦЛАГЫН БААТАР НЬ СЭТГҮҮЛЧИЙН УР ЧАДВАР БОЛОХ ТУХАЙД /Ц.Балдоржийн шагналт сэтгүүл зүйн бүтээлийн жишээн дээр/

                                                                                                                                        Х.Чойдогжамц

Мэдээлэл олж авах язгуур аргынхаа хувьд ч тэр сэтгүүл зүйн ярилцлага хэмээх төрөл  уншигч, судлаачдын хараанд хамгийн хурдан тусч чаддаг. “Ярилцлагын гол утга учир нь таны баатар үргэлж ярих ёстой”[1] гэдэгт орших тул ярилцагч хүмүүсээс илүүтэй сайн ярицлагын баатар нь үргэлжлүүлэн яриулж чадах “торгон” асуултууд байдаг.  Мэдээж асуултын цаана сэтгүүлчийн мэдрэмж, авьяасын олон тал чадварууд яригдана. Ярилцлагын асуултаас сэтгүүлчийн байр суурь, сэтгэлгээ, ярилцагчаа татах, уншигчдад шинээр нээж өгөх ур чадвар нэвт илэрдэг учраас сэтггүл зүйн бусад төрлүүдээс СЭТГҮҮЛЧИЙН УРАН БҮТЭЭЛ гэдэг ойлголтын тод илэрхийлэл болдог билээ. Иймээс ч доктор Т.Баасансүрэн “Ная, ерээд онд ярилцлагаар дагнаж бичиж гаршсан нэг сэтгүүлч манайд байсан. Тэр нь У.Амарсайхан. У.Амарсайхан бол асуулт тавиад хариулт авдаг сэтгүүлч байв. Харин Б.Ганчимэг нь сэтгүүл зүйн ярилцлага хэмээх төрөл зүйлийг цоо шинэ шатанд өргөн гаргаж, түүнийг СЭТГЭЛГЭЭНИЙ ИЛЭРХИЙЛЭЛ, МЭТГЭЛЦЭЭНИЙ НЭГ ШИНЭ ХЭЛБЭР болгон хувиргаж чадсан юм”[2] гэж хэдий тухайлсан уран бүтээлчдийн тухай яриа боловч ярилцлага хэмээх төрлийн, яриа үүсгэхийн үнэ цэнийг ончтойгоор тодорхойлсон.
Монголын сэтгүүл зүйн шилдэг бүтээлийн Ц.Балдорж шагналт ярилцлагуудыг ажиглан үзэхэд дээрх тодорхойлолтын адил асууж, хариулсан “байцаалт”-аас эсрэгээр буюу
·         Ярианаас асуулт руу, асуултаас яриа руу сөөлжилж шилжсэн
·         Ярилцлагыг тэр чигээр нь хариулт байлгахаас зайлхийсэн
·         Мэдрэмжтэй маргаан үүсгэхийг эрмэлзсэн
·         Өөрөөр нь хэлүүлж, чин үнэнийг өөрөө нь илрүүлэх зорилгыг барьсан
·         Хаалттай асуулт тавьж, хариултаа няцаалттайгаар нэхэн авах
·         Этгээд сонин үгээр, “тэнэг” асуулт тавьж ярилцагчаа хөтлөх
·         Ярилцлагын баатар болж чадах хүнийг бүхий л салбар, чиглэл, хүмүүсээс эрэлхийлсэн
зэрэг маш олон талт амьд халуун ярианы уур амьсгал мэдрэгдэж байна. Жишээ нь Б.Ганчимэг сэтгүүлчийн Д.Дагвадорж аваргатай хийсэн “Асашёорү: “Ээж аав, нутаг ус, эх орон элэг зүрхэнд минь л эгшиж байдаг юм шүү дээ” ярилцлагаас:
“Гэхдээ би таньд нэг үнэнээ хэлье”, “Би ер нь ингэж хэлж байгаагүй. Нэгэн бид илэн далангүй ярьж байгаа учраас сэтгэлээ нээлээ шүү”, “Энийг би нэг нээе”, “Тантай ингээд чин сэтгэлээ онгойтол ярих сайхан байна. Монгол сэтгүүлчтэй монгол хэлээрээ ингэж яриагүй юм байна... Эх хэлээрээ сэтгэлийн гоё торгон учиг хөндсөн зүйлсийн тухай ярина гэдэг өөрөө маш гоё кайф. Би бараг 11 жил тэр хүмүүсийн асуултанд хариулж ирлээ шүү дээ”, “Магадгүй би өнөөдөр танд өөрийгөө нээж тэсэрч байгаа байж болно шүү дээ” гэсэн удаа дараагийн өөрийн эрхгүй уулга алдалт, чин сэтгэлийн үг, халуун дулаан хариулт зөвхөн бэлтгэсэн асуулт, хариултын харилцаанаас хэзээ ч гарахгүй. Санал зөрөлдөж, солилцож, дүгнэлтээ хамтдаа нэгтгэн ойголцсоны учиг дээрээс яриа өрнөж  байна. Сэтгүүлч ярицлагынхаа явцад аваргын хариулт өгөх мөчийн сэтгэл зүйг мэдэрснээ өөрийнхөөрөө радиогийн дүрслэл, яриа шиг зураглаж буулгасан сэтгүүлчийн ур чадвар амьд яриаг бий болгожээ. Мөн төгсгөлд сэтгүүлч өөрөө, өөрийгөө нэгэнтээ нээж “Сэтгүүлч хүний хувьд Монголоосоо төрсөн нэгэн цагийн гайхамшиг болсон энэ аваргатай ярилцаж, уншигчдыгаа уулзуулж, түүний сэтгэл зүрхний хөг аялгууг сонсож, Монголоо гэсэн хэнтэй ч зүйрлэмгүй агуу их омогшлыг нь мэдэрч чадсандаа баяртай байна. Бас энэ ажил надад мэргэжлийн асар том кайф авчирлаа. Баярлалаа, аваргаа аа” гэж хэлсэн нь уншигчдад ч асар их кайфыг өгч, баярлалаа “та хоёрт” гэж хэлмээр эрхгүй санагдана. Энэ бол ярилцлага “яриагүй яриа” биш болсны хамгийн том баримт бөгөөд ярицлагын баатар нь сэтгүүлчийн ур чадвар болохыг мэргэжлээрээ бахархсанаа ний нуугүй хэлж буй сэтгүүлчийн үгнээс тодорхой харагдах мэт.
            Сэтгүүлч Д.Заяабатын “А.Цэенпил: Найзыгаа алчихлаа гэж айхдаа хөвчид дөрвөн жил шахам бүгсэн” хэмээх ярилцлага зохиомжийн хувьд анхаарал татаж байна. Ярилцлагынхаа урьд нийтлэл хэлбэрээр, бараг зохиол эхэлж буй мэтээр хачирхалтай үйл явдлын оргил хэсгээс оруулж өгсөн. “Хүү минь чи хар нялхаараа байна, энэ хөвчид хэдий болтол ингэж амьдрах вэ? Ерөөсөө тэр нутаг ус найзынхаа нэрийг тодорхой хэлээдэх. Би нутаг руу чинь явж энэ олон жил өнгөрөхөд юу болж вэ гэдгийг тандаад ирье гэсэн буриад өвгөний үг нойр хулжаав” гэж эхлээд тэрхүү адармаатай хэргийн болсон түүхийг товчхон уншигчдад хүүрнэж байна. Тэгэхдээ мөн л зугтааж агуйд орогнох болсон дээрх хэсэг дээр уншигчийг “дурлуулан” авчраад зогсчихсон. Ингээд А.Цэенпил гуатай ярьсан яриагаа оруулах бөгөөд “Та тэгээд нутаг усаа буриад өвгөнд хэлж өгөв үү” гэж уншигчдын хүсэн хүлээсэн асуултаар эхэлж байгаа нь тун сонирхолтой, амттай болсон. Итгэхэд хэцүү адармаатай өнгөрсөн амьдралын түүхийг уншигчдад шууд л бэлэн хоол шиг угсруулан ярьж өгөхийг, тэгж буулгахыг сэтгүүлч хүссэнгүй. БИЧЛЭГИЙН ХЭЛБЭРИЙГ ХОСЛУУЛАН ЧАДВАРЛАГ  ЗОХИОМЖИЛСОН НЬ  БАРАГ А.ЦЭЕНПИЛ ГУАЙГААС ИЛҮҮТЭЙ ЯРИЛЦЛАГЫН БААТАР БОЛЖ ХУВИРЧ БАЙНА.
            Сэтгүүлч Ж.Нарангэрэлийн хар тамхины наймаанд холбогдсон монголчуудын талаарх “Бодот амьдралаас сэдэвлэв” цуврал нийтлэлийн бичлэгийн зохиомж сэтгүүлч өөрийн үгээр буюу ярилцсан яриагаа чадварлаг найруулан нийтлэл хэлбэрээр бичсэн нь содон байна. Нийтлэлүүдийнхээ төгсгөлд “Энэ бол хар тамхи зөөвөрлөж яваад амьдын тамд унасан монгол бүсгүйн яриа. Яриа цааш үргэлжилнэ”, “Бүсгүйн яриа ийнхүү өндөрлөв” зэргээр бичсэнээс ч харахад ийм сэдвийн нийтлэлдээ холимог бичлэгийн зохиомж ашигласан нь сэтгүүлчийн байр суурь, хэлэх гэсэн санааг илүү оюунлаг болоод шинжилж дүгнэсэн, алсыг цэгнэсэн, гүн агуулгыг нэвтрүүлж чадсан. Английн судлаач Орианна Филача, Дэвид Санфорд нар “Ярилцагчийнхаа сэтгэл рүү өнгийж, үнэнийг нээх зорилтыг дэвшүүлдгээрээ ярилцлага нь мэс заслын сэтгүүл зүй юм” гэсэн байдаг. Эдгээр жишээнээс дүгнэн, уншигч, судлаачийн үүднээс “мэс засал” хийж үзэхэд сэтгүүл зүйн ярилцлага хэмээх төрөлд СЭТГҮҮЛЧИЙН УР ЧАДВАР, ИЛЭРХИЙЛЭХ ХЭЛБЭР, ӨГҮҮЛЭХ МЭДРЭМЖ, ЗОХИОМЖИЙН ШИЙДЭЛ ГОЛ БААТАР нь байж гэмээнэ жинхэнэ амьд, сайн ярилцлагыг бүтээдэг гэдгийг харж болохоор байна. Ц.Балдорж шагналт сэтгүүл зүйн бүтээл, тэр дундаа шалгарсан ярилцлагууд үүнд хангалттай хариултыг өгч чадах чансаатай бүтээлүүд ажээ.





[1] “Нийтлэл, нэвтрүүлгийн хэрхэн яаж бэлдэх вэ?”, УБ., 1998, 17 т.х
[2] Т.Баасансүрэн “Монголын чөлөөт хэвлэлийн хөгжилд үндэсний сэтгүүлчдийн ур чадвар нөлөөлсөн нь”, IV дэвтэр, УБ., 2009, 316 т.х

Sunday, November 13, 2016

ЕНДЭР МӨНГӨН ХУУР

Уран зохиол судлаач, шүүмжлэгч Г.БАТСУУРЬ
Монголын ард түмэн туульсын арвин баялаг уламжлалтай. Түүн дотор хамгийн том байртай баатарлаг тууль бол “Жангар”. “Жангар”-ын тууль нь Монгол улсад төдийгүй Ижил мөрний Халимаг, Харголын Халимаг, Буриад, Тува, Шинжааны монголчуудын дунд өргөн тархсан ихээхэн цар хүрээтэй, гүн утга бэлгэдэлтэй тууль билээ. Уг туулийн судалгаа өргөн бөгөөд үе үеийн монгол судлаачид мөнхүү туулийн талаар олон бүтээл туурвисан бий. Харин уг туулийн уламжлал хийгээд хайлахуйн учир зүйг уран сайхны зохиолд амилуулан бүтээсэн нэгэн бүтээл гарсан нь зохиолч, яруу найрагч Г.Аюурзанын 2014 онд хэвлүүлсэн “Цагаан хар улаан” роман. Романд зураач Рэнцэнраа өөрийн өссөн Ховдын Булганы Торгууд түмний дунд цагаан, хар, улаан гурван уул зурахаар очоод, Жангарч Намаржаантай учирч өөрийн элэнц өвгийн Жангарч байсныг мэдэж, Жангар туулийн хайлах дэг ёс, учир зүй, хүч чадлыг мэдэрч буйг үзүүлсэн. Ховог Сайрын Жангар судлаач Өөдрөх, Черногор гаралтай харь бүсгүй Пенелопе, эртний эдлэлийн наймаачин Мэндээ зэрэг дүрүүд дүрслэгдэх бөгөөд зохиолиос Торгууд хийгээд олон монгол түмний уусан харьжиж буй эмгэнэл, Жангар хийгээд эртний баатарлаг туульсаа мартан гээж буй үндэстний мөхөл мэдрэгдэх ба монголыг тонож буй гашуун үнэнийг үзэж болно.        
Монголын уран зохиолын гурван ноён оргилын нэг хэмээгдэгч мөнхүү “Жангар”-ын туульд:   ...Ерэн нэгэн чавхдастай
                        Ендэр мөнгөн хуураа аваад татахаар
                        Хулсан дундаа өндөглөсөн
                        Хунгийн дуу гараад,
                        Нуур дундаа өндөглөсөн
                        Нугасны дуу гараад,
                        Арван хоёр аясаар хангинаад орхидог... (Жангар. Хэвлэлд бэлтгэн удиртгал бичсэн Т.Баясгалан. УБ. Соёмбо принтинг. 2015. хуудас 28) хэмээн хайлдаг бол “Цагаан хар улаан” романд:«-Танай Элэнцэгийн, Сохор агаан нэг л үг намайг Жангарын ертөнц үрүү хөтөлсөн юм шүү дээ. Намайг Жангарт дуртайг сэм мэдэрсэн ч юм даг уу, эртний ерөөл ч байсан уу, насан болохынхоо өмнөхөн эцгээр минь надад товшуураа өгүүлж. Тэгээд “Хүүгээ замын уулзварт чин хар үдшээр товшуур бариулж суулгаад үз. Хэрэв Жангарч бол, газар ордос аяндаа бууж, хэрхэн товшуурдахыг заана биз” гэж хэлсэн гэдэг. Дараа нь Сохор агаа бурхан болжээ гэж сонсогдов. Би овоо том болчихсон байсан. Нэг өдөр товшуурыг нь ганзагалж Ендэрт үрүү гараад, хар таамгаар сан үүсгэчихээд, бүрэнхий болохыг хүлээн хээр хэвтэж байтал унтчихаж. Хоёр хөх амьтан ирээд, хоёр мөрөн дээрээс минь шүүрээд явлаа гэж зүүдлээд цочин сэртэл аль хэдийнээ бүрэнхий болчихож. Зүүдний заралзаан биенээс гардаггүй, нэг л эвгүй. Зүрх орох санаатай дэмий л товшуураа авч хэд цохитол аяндаа гар эвлээд ирсэн...» (Аюурзана.Г. Цагаан хар улаан. УБ. Мөнхийн үсэг. 2014. хуудас 101) гэсэн байна. Романы энэ дүрслэлд хоёр сонирхолтой зүйл байна. Эхнийх нь Жангарт Ендэр мөнгөн хуур гэдэг бол энд Ендэрт гэдэг газрын нэр заасан үг байна. Булганд ийм газрын нэр байдгийг нь зохиолч ашигласан бололтой. Ендэрт гэдэг үг нь өндөр тавцан, тагтай газар юм уу, эсвэл еннн.., дэррр хэмээн хуур, хуучир, товшуурын енгэнэж, дэргэж дуугарах дуу авиа дуурайсан үгнээс үүсэлтэй нэршил байж магадгүй. Дараагийн нэг зүйл нь үдшийн бүрийгээр замын уулзварт сууж хар аяндаа өөрөө хуурдах, товшуурдахыг сурах үйл юм. Энэ тухай эрдэмтэн судлаач С.Дулам: «...Академич Б.Ринчен агсны “Монголчуудын үлгэрч туульч нар” (“Сказатели и сказочники у монголов”) хэмээх урд хожид хэвлэгдээгүй орос хэлээрх нэгэн өгүүллийг доктор Б.Сумъяабаатар “Чингисийн алтан ургийн Угийн бичиг ба Гэрийн үеийн бичмэл” [Улаанбаатар, 2002] номынхоо тэргүүн ботид “хүй цөглөх” өгүүлэл болгон оруулсан байна. Академич Б.Ринчен 1919 онд Монголын умард хязгаарын Алтанбулаг гацаанаа тэр цагийнхаа алдарт туульч Өлзийн Лувсан хуурч буюу Хөнхөр хуурчийн анх хэрхэн хуучирч болсон түүхийг тэмдэглэн авснаа уран яруу бөгөөд дэлгэрэнгүй өгүүлжээ. Монголчуудын хэлэлцэхээр бол хуур юм уу, хуучираар сайн аялгуулдаг, жинхэнэ мөрийн хуурч болохын тул саргүй шөнө гурван замын уулзварт морины хувхай төөлэйг торгон утсаар хазаарлан унаад шөнө дүлийн цагаар хуурдах ёстой гэнэ. Чингээд энэ шөнө морин төөлэй нь булгин хөсөр хаячихгүй юм бол ёстой үнэн номын хуурчин болоод хуур юмуу хуучирынхаа эзэн нь болно...» (Дулам.С. Монгол домог зүйн дүр. УБ. Битпресс. 2009. хуудас 286) гэж Б.Ринчен абугуайн бичсэн өгүүллээс дурдаад мөн өөрийн судалгаанаас: «...Урианхайн хуурч хөхийн Намжил гуайн яриагаар бол “гурван голаан бэлчирт асган бүрүйлэхлээ хувхаа моринай толхаа хувхаа дээсээр оосорлож унаад гурван асган дарахлаа күүтэн гартаа юм даралцаад байдаг гэдэг. Алтаан эзэн элбэлцэж байгаа нь тэр юм” гэдэг байна. Өөр нэг хувилбарт гурван зуухны (жалгын) аманд хувхай морины толгой зайдалж унаад хуурдаад байхлаар баруун суган доогуур үстэй ноостой хар гар орж ирээд, зүүн мөрөн дээгүүр бас нэг үстэй ноостой хар гар орж ирээд гар хурууг эвлүүлээд өгдөг гэж хэлэлцдэг байна...» (Дулам.С. Монгол домог зүйн дүр. УБ. Битпресс. 2009. хуудас 285) гэсэн нь нэн сонирхолтой агаад хуурч, Жангарч болох нь бөө болохын адил зан үйл байсныг дурдсан буй. Энэхүү нэн эртний зан үйл монголчууд түүний дотор баруун монголчуудын л дунд байдгийг, туульч болохуйн учир зүйг зохиолч Г.Аюурзана романдаа үзүүлсэн нь өвөрмөц бөгөөд монголын уламжлалт зан үйл, үндэсний онцлогийг орчин цагийн уран зохиолд ийнхүү дүрсэлсэн нь манай роман бичлэгт шинэлэг юм.

“Цагаан хар улаан” романд: «...Ийм маягаар хаврын сар гарч, жаалхүүг ээрсэн аюул овоо өнгөрөв үү гэтэл, хоёр нүдэнд нь үүл хаячихжээ. Өвгөний эцэг Сохор туульч хэмээх, хоёр нүдэндээ цагаатай, хараагүй хүн байж л дээ. Зээ хүүдээ удмын тэр үйл наалдах вий гэж үнэн голоосоо айсан өвөө нь цагаан сар дөнгөж гарч байсан, бас л хүйтэн цагаар тэртээ баруун өмнө Байтагт өвөлжиж асан Бургасч хэмээх хүнийг залахаар морджээ. Чухам тэр хүнийг онцлох болсон учир гэвэл, гэвэл Бургасч төрсөн эцгээ огт үзээгүй, эхийнхээ хэвлийд байхад нь тонуулчин хуйхуй нар эцгийг нь хөнөөчихсөн нэгэн гэнэ. Бургасч нэг их харанхуй болсон хойно ирээд хүүгийн зовхийг яран чарлуулж байгаад: Чам муу цагааг байтугай, цагаан ясыг минь бүтээсэн эцгээ ч би үзээгүй хүн. Надад л лав юу ч харагдахгүй байна мэдэв үү?” хэмээн их дуугаар зандарч, нүд үрүү нь хэдэнтээ үлээгээд хоножээ. Өглөө нь босмогцоо ахин өнөөх домоо шившиж үлээчихээд мордсон бөгөөд Рэнцэнраагийн нүдний үүл ч төдхөнөө арилсан гэдэг...» (Аюурзана.Г. Цагаан хар улаан. УБ. Мөнхийн үсэг. 2014. хуудас 101) гэсэн  нь мөн монгол ардын дом шившлэгийн уламжлалтай гүн холбоотой дүрслэл. Энэ домын талаар мөн профессор С.Дулам: «...-Эцгээ үзээгүй буюу үеийн өнчин хүнээр хийлгэх дом.
Үүнд, халхчууд “Нүдний цагаа үлээх” гэдэг, баруун монголчууд “нүдний бог үрэх” гэж нэрлэдэг нэгэн домыг жишээ болгож болох юм. Энэ домыг эхийнхээ гэдсэнд эцгээсээ өнчирсөн, төрсөн эцгээ үзээгүй хүн л хийдэг учиртай. Тус домын шившлэгийг хожим мөн тийм өөр шигээ үеийн өнчин хүний чихэнд шивнэж уламжлуулдаг бөгөөд харин эцгээ үзсэн хүн сонсож болдоггүй учиртай тул шившлэгийг бүрэн тодорхой мэдээлэх боломжгүй ажээ. Шившлэгийн ерөнхий утгыг дам дамжиг сонсвол:
Намайг үлээлээ гэж бодохгүй
Бурхан үлээлээ гэж бодоорой
Газрын хаанаас чи
Гай даллаж
Миний хүүгийн нүдэнд оров
Би эцгийгээ үзээгүй, бог чи ...-гээ үзээгүй
Долоон уулын цаагуур
Дов шороон доогуур чамайг би цөллөө
Чамайг байтугай би аавыгаа үзээгүй юм... гэсэн утгатай үгс байдаг сураг занги байна...» (Дулам.С. Монгол аман зохиолын онол. УБ. Битпресс. 2007. Хуудас 81-82) гэсэн байдаг нь “Цагаан хар улаан” романд дүрслэгджээ. Романд ийн ардын уламжлалт үйл үйлдлэгээг дүрслэхийн зэрэгцээгээр шинэ үеийн хүмүүсийн дүрийг, мөн өөрийн амьдралд тохиолдсон явдлаас сэдэвлэсэн сонин шинэлэг дүрслэлүүд олон оруулсан нь зохиолын уламжлал шинэчлэлийн харьцааг тодотгож байна. Тухайлбал “Цагаан хар улаан” романд: «...Хүсч тэмүүлж байж элссэн сургууль нь ч түүнд дэмий санагдаад ирсэн тэр л өдрүүдийн нэгэнд өвгөн багш нь:
-Ирэх ням гарагт загасчилахад минь чи хань болохгүй юу? гэсэн сэн.
-Та ч гарамгай загасчин юм аа гэж Рэнцэнрааг хэлэхэд, өвгөн хулганын дүрстэй өөшийг дэгээнд бэхлэх зуураа:
-Загас барих, бүсгүй хүний толгой эргүүлэх, урлаг ойлгохгүй хүмүүсийн хөргийг таталгаж зарах... Бүгд л хууран мэхлэлт шүү дээ. Амьдрал гэдэг ерөөсөө тийм л зүйл учраас үүнд буруу юм байхгүй. Гэхдээ бид өөрсдөө ч иймэрхүү загаснууд явжээ гэдгийг мэдэх хүртлээ маш их цагийг дэмий үрчихсэн байдаг юм даа. Би шууд ярьчихъя. Чамайг архинд дуртай гэж сонслоо. Бүр халтуурынхаа мөнгийг нийлж үрдэг найзуудтай гэж сонссон шүү. Үнэн юм уу? За, тэр яахав. Чи архинд дуртай байж болно. Харин өөр шигээ, архийг олуулаа уух ёстой гэж боддог хүмүүстэй л битгий нийл. Хэрэв зураач болъё л гэж бодож байгаа бол шүү дээ. Ингэхэд чи зураач болохоо болиё гэж шийдсэн юм биш биз? хэмээжээ.
-Үгүй ээ. Хаанаас даа, Евгений Ароныч.
-За, тэгвэл хоёулаа нэг зүйл тохирчихъё. Архи уумаар санагдсан үедээ чи над уруу утасдаж бай. Май, энэ манай гэрийн утас. Би хөгшин, бэлэвсэн хүн. Манай гэрт архи хангалттай бий. Ирээд уухад чинь хэн ч саад болохгүй.
-Яалаа гэж дээ, Евгений Ароныч...
-Май утасны дугаар ав. Өөр ямар ч яриа байхгүй шүү. Тохирлоо гэж шууд хэл.
-За, тохирлоо, Евгений Ароныч.
Уудам сэтгэлтэй өвгөн үрүү Рэнцэнраа нэг ч удаа утасдаагүй. Дэлхийд нэр нь танигдсан алдартай зураачийн гэр үрүү нэг муу тэнэг оюутан архи уух гэж утасдана гэж үү? Харин ийм яриа болоогүйсэн бол, мань тэнэг оюутан сургуулиа хэзээ ч төгсч чадахгүй байлаа...» (Аюурзана.Г. Цагаан хар улаан. УБ. Мөнхийн үсэг. 2014. хуудас 101) гэсэн хэсэг нь зохиолчийн амьдралд тохиолдсон явдал болохыг нь түүний Горькийн сургуульд сурч байхдаа архи ууж байгаад больсон тухай дурсамжаас нь үзэж болно.       
Романы өвөрмөц дүр болох Жангарч Намаржаан Рэнцэнраагийн элэнцийн өгсөн товшуурыг элснээс хойш мод цохин Жангараа хайлдаг болсон бөгөөд романд тууль хайлахын өмнө заавал Алтай, Хангайгаа магтдаг хийгээд хэдийд, хаана, юуны учир ямар тууль хайлах зэрэг нарийн дэг ёсыг дүрсэлсэн нь сонирхолтой. Эцэг өвгөдөөс уламжилсан тэрхүү нарийн дэг ёсыг орчин цагийн бүтээлд ийнхүү идээшүүлэн нэвчүүлж дүрсэлсэн нь зохиолчийн ололт төдийгүй өөрийн монгол үндэстний өмнө зохиолчийн үүргээ нэр төртэйгээр биелүүлж буй томоохон баримт нотолгоо болох учиртай. Үүнд л зохиолч Г.Аюурзанын гавьяа оршино.
Ер нь зохиолч Г.Аюурзанын сүүлийн жилүүдэд хэвлүүлсэн “Бөөгийн домог”, “Шүгдэн”, “Цагаан хар улаан”, “Судасны чимээ” романуудад харилцан хамаарал, алсын зөн байгаа нь харагддаг. Нэг талаас нь харвал зохиомжийн ижилсэл, давтамж ажиглагдана. “Бөөгийн домог” романд Тэнгис Буриадууд дээр очиж Хагдай зайрантай танилцан Буриад зон хийгээд бөөгийн олон ёс үйлийг мэдэж, мэдэрч байдаг бол “Шүгдэн” романд Сэржамц мөрдөгч Гүмбум хийдэд очиж Саманд ламтай танилцан лам нар хийгээд Буддын шашны олон ёс үйлийг мэдэж, мэдэрч байдаг. Мөн “Цагаан хар улаан” романд Рэнцэнраа зураач Торгууд түмний дунд очиж Намаржаан Жангарчтай танилцан Торгууд түмэн хийгээд Тууль хайлах олон ёс үйлийг мэдэж, мэдэрч байна. “Бөөгийн домог” романд Режи гэдэг Канад хүүхэн, “Шүгдэн” романд Дулмаа гэдэг Төвд хүүхэн, “Цагаан хар улаан” романд Пенелопе гэдэг Черногор хүүхэн тус тус дүрслэгдэнэ. Иймэрхүү шабломдах маягын зохиомж нь романуудыг нэг загвартай болгож байгаа бөгөөд нэг талаасаа уйтгартай ч нөгөө талаасаа зохиолч өөрийн дүрслэлийн өвөрмөц арга, баримт уран сайхныг хослуулсан өгүүлэмж, эртний домог зүйн баялаг өвд дулдуйдсан хүүрнэл зохиолын шинэлэг бүтээцүүдээр түрж байгаа нь романуудыг сонирхолтой болгодог. Иймэрхүү бядан явагчийн шаблом маягын зохиомж “Судасны чимээ” романд ч бий.
Бас нэгэн дурдахгүй өнгөрч боломгүй зүйл бол “Цагаан хар улаан” романд: «...-Өвөө, би нэг цагаан, нэг час улаан, бас тас хар ийм гурван уул л зурах санаатай яваа хүн...» (Аюурзана.Г. Цагаан хар улаан. УБ. Мөнхийн үсэг. 2014. хуудас 16) гэсэн  санаа. Зохиолч өөрийн дотоод ертөнцийг Тэнгис, Сэржамц, Рэнцэнраа нарт ямар нэгэн хэмжээгээр хувааж дүрсэлсэн гэж үзвэл Цагаан уул нь манай уран зохиолд “Цагаан хар улаан” роман, Улаан уул нь “Шүгдэн” роман, Хар уул нь “Бөөгийн домог” роман байх үндэстэй. Энэ бол зохиолчийн дотоод ертөнц, далд ухамсрын урсгалуудын илрэл, өөрөө мэдэлгүй бүтээсэн зөнгийн гурван уул, гурван роман. Эдгээр нь яг л Жангарт ендэр мөнгөн хуураа аваад татахаар дуу авиа гараад явчихдаг шиг, “Цагаан хар улаан” романд Намаржаан жангарч модоо аваад цохихоор Жангараа хайлаад явчихдаг шиг зохиолч үзгээ аваад суухаар зөн совингоороо биччихэж байгаа бүтээлүүд биз ээ. Тэгээд ч Г.Аюурзанын бичсэн зохиолын гол дүр нь Г.Аюурзанаас өөр хэн байх билээ. Хэдийгээр Тэнгис, Сэржамц, Рэнцэнраа, Насаа гэх дүрүүд байх боловч бүгдийнх нь цаана зохиолч л байгаа нь эргэлзээгүй.
“Цагаан хар улаан” романтай учир зүйн хийгээд дүрийн холбоотой дараагийн бүтээл нь зохиолч Г.Аюурзанын удаах бүтээл болох “Судасны чимээ” роман. “Цагаан хар улаан” романы эртний эдлэлийн наймаачин Мэндээгийн дүрээр уг хоёр зохиол холбогдох агаад Мэндээ улигт эртний эдлэлийн эрэлдээ хатаж явсаар Манжийн үеийн Шар зуугийн сүмд очих боловч хайсан зүйлээ ололгүй харин ч өндөр байшин дээрээс унаж хүнд гэмтэл авна. Түүнийг Шар зуугийн хамба Хорчины алдарт бариач Алтан-Уулын эмнэлэгт хэвтүүлж эмнүүлжээ...
Мөн “Судасны чимээ” романд Насаа Сэндэр нарын дүрээр хайр сэтгэл хийгээд хүмүүний дотоод сэтгэлийн ээдрээ, хайрын цөхрөлтгүй орших хүч, зүүд зөн, уран зохиолын холбоо хамаарлыг үзүүлэхийн зэрэгцээгээр элэг нэгт Хорчин түмний амьдрал хятадчилагдан уусахын ирмэгт ирснийг нь сануулжээ. Улс уламжлах хасбуу эрдэнийн тамга, алтан Ганжуур судар, Алтан Махгал бурхан хэмээх гурван их шүтээнийг хадгалж асан Шар зуугийн сүмийг зөвхөн монгол лам нар л сахин үе улиран ирсэн түүх ба гурван шүтээнээ алдсан гашуун сургамжийг дурдсан нь сонирхолтой.
Зохиолоос өмнөх романуудад байдаг монголчуудын элэг нэгт аль нэг үндэстний мөхлийг Хавт Хасарын хойчис болох Хорчингуудын аж төрөхүйгээр үзүүлсэн нь эмгэнэлтэй. Зохиолч Г.Аюурзанын сүүлийн романуудад монголчуудын захаасаа сэмрэн мөхөж буй гашуун түүхийг үзүүлсээр байгаа нь зохиолуудыг цуврал шинжтэй болгохын зэрэгцээгээр өөрийн үндэстэн Монгол түмэнд сэтгэл зүрхээрээ хамт байхыг сануулсаар байна.
Түүнчлэн зохиолч Г.Аюурзана өөрийн романууддаа “Монголын нууц товчоо”, Жангар” зэрэг эртний баатарлаг туульс, Буддын шашны судар номуудын уламжлалыг гүнзгий судлан тусгаж өнгөрсөн түүх өнөөгийн амьдрал хоёрыг сонирхолтой хэрнээ маш чадмагаар уялдуулан илэрхийлсээр буй. Италийн сэргэн мандалтын үеийн алдарт зохиолч А.Дантег “Дундад зуун сэргэн мандалтыг холбосон гүүр” гэдэгчлэн үзвэл Г.Аюурзанын зохиолуудыг “Эрт эдүгээг холбосон гүүр” хэмээн нэрлүүштэй.                

2016-10-28


САГЛАГАР МОД

Уран зохиол судлаач, шүүмжлэгч Г.БАТСУУРЬ
Сүүлийн жилүүдэд роман бичлэгт чамгүй ахиц гарч зохиолч, яруу найрагч Г.Аюурзанын “Илбэ зэрэглээ” (2003), “Арван зүүдний өр” (2005), “Амь тавьж буй шувууны далавч” (2006), “Цуурайнаас төрөгсөд” (2007), “Бөөгийн домог” (2010), “Шүгдэн” (2012), “Хар цагаан улаан” (2014), “Судасны чимээ” (2015) болон зохиолч, яруу найрагч Б.Батрэгзэдмаагийн “Очир эрхшээгч” (2014), яруу найрагч Г.Мэнд-Ооёогийн “Гэгээнтэн” (2012), “Шилийн Богд” (2015), зохиолч Н.Нагаанбуугийн “Алтайн тэнгэр” (2014), зохиолч Ц.Буянзаяагийн “Морин уруул” (2016).., гээд олон бүтээл хэвлэгдлээ.
            Зохиолч, яруу найрагч Г.Аюурзанын романуудад монгол үндэстэн түүний оршихуй хийгээд ирээдүйн тухай асуудлыг хөндөн тавих болов. “Бөөгийн домог” (2010) романд Буриадын мөхлийг Хагдай бөөгийн дүрээр үзүүлсэн нь сонирхолтой. Романд Монгол хийгээд Буриадын олон миф, домог, үлгэр, бэнсэн үлгэрүүдийг шигтгэн оруулсан нь зохиолыг туульслаг хийгээд бэлгэдэлт шинжтэй болгохыг зэрэгцээгээр өвөрмөц зохиомжтой болгосон буй. Түүнчлэн “Бөөгийн домог” романаас анзаарахгүй өнгөрөхийг аргагүй нэгэн зүйл бол “Монголын нууц товчоо”-ны нөлөө, тусгал юм.
            Дэлхийн улс орнуудын урлаг, уран зохиолын туурвил зүйд гипертекст буюу эх текст, эш бичвэр гэх ойлголт бий. Энэ тухай профессор С.Энхбаяр «Аль ч улс үндэстэнд тухайн ард түмэн болоод бүс нутгийн соёлын язгуур эх сурвалж, шавхагдашгүй ундарга, оюун санааны суурь үндэс, ариун өлгий болсон текстүүд байдаг. Постмодернизмд үүнийг гипертекст гэдэг томьёоллын дор авч үздэг. Жишээ нь барууны соёл иргэншил, оюун санааны эх сурвалж нь Библи бөгөөд өрнө дорны сонгодог урлаг утга зохиолыг Библийн үзэл санаагүйгээр төсөөлшгүй, ойлгож ухамсарлах боломж ч үгүй. Агуулгын хувьд ч тэр, уран сайхны хэлбэр бүтэц зохиомжийн хувьд ч тэр. Нэн ялангуяа модернизм болоод постмодернизмд энэ нь онцгой тод илэрдэг бөгөөд ерөөс аливаа бичгийн соёл уналт бууралт, шинэчлэл, сэргэн мандалт гэх мэт онцгой цикл үеүддээ өөрийн соёлын эх үндэс, язгуур эш сурвалж болсон гипертекстүүддээ ханддаг түгээмэл зүй тогтол бий...» (Энхбаяр.С. Утга зохиолын онол. УБ. 2011. Бэмби сан. хуудас 274) гэж дурдсан байдаг. Мөн үүнийгээ зохиолч Г.Аюурзанын бүтээлүүдтэй холбон «...2000 оноос хойш манай боловсролтой, уншдаг, сэтгэлгээний харьцангуй өндөр төвшинд гарсан уран бүтээлчид болох Д.Урианхай, Д.Батбаяр, Г.Аюурзана нарын бүтээлүүд “Нууц товчоо” болон, “Бодичария аватара”, “Очироор огтлогч” г,м соёл, ахуй, оюун санааны язгуур, шавхагдашгүй эх ундарга болсон гипертекстүүддээ эргэж хандах болсон нь чухамдаа ийм учиртай...» (Энхбаяр.С. Утга зохиолын онол. УБ. 2011. Бэмби сан. хуудас 275) хэмээжээ.
            “Бөөгийн домог” романд «...Тэнгэрийн дагинас эрт цагт хун шувуудын дүрээр энэ ертөнц үрүү нисэн ирээд зугаацдаг байж л дээ. Баргужин төхөмд нутагласан анхны эзэн Баргудай мэргэн баатар Байгал далайн уснаа шумбан наадаж асан дагинасын нэгний шувуун өмсгөлийг авч нуугаад түүнтэй гэрлэсэн домогтой. Тэрхүү хун ээжээс төрсөн хөвүүдээс буриадын гол овгууд удамласныг тэмдэглэн Туулайт арлын нэгэн цохионоо арван гурван хун шувууны дүрс сийлсэн буй. Баргудай мэргэний охин Баргужин гоог Хорь түмэдийн ноён Хорилардай мэргэнд эхнэр болгон өгснөөр тэдний гэрт эзэн Богд Чингис хааны ес дэх үеийн дээд эх Алан гоо мэндэлсэн түүхтэй. Тэгэхээр хун шувуун гарвал гэдэг нь гагц Буриадын биш, бүх монголчуудын уг шүтээн болой...» (Аюурзана.Г. Бөөгийн домог. УБ. 2010. Мөнхийн үсэг. хуудас 23-24) хэмээсэн нь Буриад домог хийгээд “Монголын нууц товчоо”-ны өгүүлэмж юм. Үүнийг “Монголын нууц товчоо”-нд «[7]...Добун мэргэн тэд иргэнд хүрвээс, үнэнхүү гоо сайн, алдар нэр ихтэй, Алан гоо нэртэй, хүнд өгөөгүй охин ажгуу.
[8]Тэд бөлөг иргэн бээр Хөл баргужин төхөмийн эзэн Баргудай мэргэний охин Баргужин гоо нэртэй охиныг Хорь түмэдийн ноён Хорилардай мэргэнээ өгсөн ажгуу. Хорь түмэдийн газраа Ариг уснаа Хорилардай мэргэний Баргужин гоогоос төрсөн Алан гоо нэрт охин тэр...» (Академич Ш.Бира нар. Монголын нууц товчоо. Сонгомол эх. УБ. 2005. Мөнхийн үсэг. хуудас 164) гэсэн буй. “Монголын нууц товчоо”-нд ийн өгүүлснийг зохиолч Г.Аюурзана бээр «...Хөл Баргужин төхөм нэрэнд буй “”kӧƖ” нь Байгал далайг, “barγjin töküm” нь Баргажан голын хөндий (Баргузинская долина) –г зааж байна. Ойн иргэдэд багтаж асан Буриад (239) түмэн нь Баабай бух (Бөрт Чоно гэдэг шиг домгийн эцэг, хожим нь шүтээн болсон) язгуурт Баргудайн удам Алангоогоор дамжаад Бодончарын нагац дээдэс болно...» (Аюурзана.Г. Тэнгэрийн судар. УБ. 2016. GÜN publishing. хуудас 27) хэмээжээ. Байгал далай гэдгийн ”kӧƖ” Хөвсгөл далай гэдгийн ”kӧƖ”  нь мөн нэг үг бөгөөд Хөвсгөл нуурын “hӧbsü” Увс нуурын “ubsu” гэдэг ч нэг л үг. Эндээс үзвэл “Бөөгийн домог” роман нь “Монголын нууц товчоо”-ноос салбарласан бүтээл, Нууц товчоонд дурдаагүй домог зэргээр өгүүлэмжийг баяжуулсан зохиол болох нь харагдаж буй юм. Түүнчлэн Буриад бол монголын нагац гэсэн санаа байгаа бөгөөд нагац гэдэг бол эхийн тал. “Улсын эх нагац” гэх үг, “Ам нь гэмтсэн хүүхдийг нагацын хазаарын амгайгаар домнох” ёс зэрэг нь цөм нарийн учиртай бөгөөд эхийн тал гэдэг бол өрнөөс нь унаж, өрцнөөс нь тасарсан гэдгээрээ гарцаагүй үнэн төрөл агаад эрт баларлаг үеийн эхийн эрхт ёсны ч улбаа буй. Үүнийг “Бөөгийн домог” романд ийн шигтгэжээ.
            Түүнчлэн ”Бөөгийн домог” романд «...Гашуудлын дуу даанч хөөрхийлөлтэй тул сүүлдээ Сарны тэвчээр барагджээ. Нэгэн шөнө сэрүүн гэрлээр дамжин үл таних эр газарт буун ирж аргадсан бөгөөд улмаар бүсгүй мөнөөх сарны хүнээс хүүхэд олжээ...» (Аюурзана.Г. Бөөгийн домог. УБ. 2010. Мөнхийн үсэг. хуудас 35) гэсэн нь “Монголын нууц товчоо”-ны “[21] Шөнө бүр цэгээн шар хүн гэрийн өрх, тотгын зайгаар орж ирээд, хэвлийг минь илж, гэгээ гэрэл нь хэвлийд минь шингэх бүлгээ. Гарахдаа, наран сарны хилээр (заагаар) шар нохой мэт шарвалзан гарах бүлгээ. Та нар дэмий яахан өгүүлнэ. Тэр тэмдгээр ухаж үзвэл, тэнгэрийн хөвүүд буйза...” (Академич Ш.Бира нар. Монголын нууц товчоо. Сонгомол эх. УБ. 2005. Мөнхийн үсэг. хуудас 166) гэсэн нь хүмүүнийг тэнгэр язгуурт хамааруулах хийгээд шар нохойг эрхэмлэн үзэх, улмаар чоныг нохой хэмээн эерүүлэн нэрлэх зэрэг хорио цээр, сүнс сүлдэрийн уугуул байгуул үзэлтэй гүн холбогдож байна. Өрнө дахинд ч ийм үзэл буйг “...18 Now the origin of Jesus Christ was in this way: His mother, Mary, after she had been engaged to Joseph, before they came together, was found to be with child of the Holy Spirit…” (Библи. Матай 18) буюу “18 ... Есүс Христийн үүсэл ийн болой: Түүний эх Мария нь Иосифт сүйлэгдээд дэр нэгтгэхийн урьд тэр Ариун Сүнснээс жирэмсэн болсон нь мэдэгдэв...” (Библи. Матай 18) гэснээс үзэж болно. Энэ нь гипертекстүүдийн нийтлэг тал, хүн төрөлхтөний танихуй хийгээд гарал үүсвэрийн тухай болой. Энэ санаа Буриадын домог зүй, гарвалд ийн туссан байдгийг Зохиолч Г.Аюурзана романдаа оруулсан нь гипертекстийн хэв загвар, “Монголын нууц товчоо”-ны орчин цагжсан тайлал, тайлбар, эш гарвалтай болохыг нь харуулж байна.
            Энэ мэт “Монголын нууц товчоо”-ны уламжлал, “Монголын нууц товчоо” хэмээх саглагар модноос салбарласан олон дүр дүрслэл байхаас гадна монголын домог зүй, баларлаг үеийн миф үлгэрүүдтэй холбогдох дүр дүрслэгээ оруулбарууд байгааг үзэж болох юм. Тухайлбал: “...Хоёр жилийн өмнөөс л биеэ орхин тэнгэр өөд нисч байна, эсвэл газар цөмөрчихөөд хөндий доогуур нь гүйж байна хэмээн зүүдлэх болсон хөвгүүн сүүлдээ унтаа, сэрүүн хоёроо ялгахгүйд хүрэв...” (Аюурзана.Г. Бөөгийн домог. УБ. 2010. Мөнхийн үсэг. хуудас 51) гэх бөөгийн хийрэнгийн тухай дүрслэл, «...”Тэр модыг харж байна уу?” гэж өвөө нь асуув. Хуурай голын цаана нэг их том, хувхай мод үзэгдэнэ. “Тэр бол чиний тахих ёстой мод шүү” гэж өвөө нь хэлээд “Одоо буцъя” гэжээ...» (Аюурзана.Г. Бөөгийн домог. УБ. 2010. Мөнхийн үсэг. хуудас 55) гэсэн нь мөн бөөгийн ёсны гурван тивийг нэвт ургасан туру мод, “Монголын нууц товчоо”-нд байдаг «[57]...Хутулаг хаан өргөмжлөөд, Хорхонагийн саглагар мод тойрон  Хавиргандаа
Хуулга болтол
Өвдгөндөө
Өвчин ортол дэвсэв...»
(Академич Ш.Бира нар. Монголын нууц товчоо. Сонгомол эх. УБ. 2005. Мөнхийн үсэг. хуудас 170) гэх буюу «[117]...Хорхонаг жубурын Хулдгар хуны өвөрт саглагар модноо анд бололцон амраглалдаж, хуримлан тойлон, (найрлан) жаргалдаж, шөнө нэгэн хөнжилдөө хонох бүлгээ...» (Академич Ш.Бира нар. Монголын нууц товчоо. Сонгомол эх. УБ. 2005. Мөнхийн үсэг. хуудас 190) гэхэд дурдагдаж буй саглагар модны дүрслэлүүд цөм гол модны тухай нэгэн дүрслэл буюу. Гол мод нэртэй газруудаас ямагт эртний булш бунхан олддог болох нь архелогичдын судалгаагаар батлагддаг бөгөөд хамгийн тодорхой баримт гэвэл Архангай аймгийн Өндөр-Улаан сумын Гол модны булшнаас олдсон Хүннүгийн үеийн олдвор юм. Ер нь ой модыг шүтэх, тодорхой нэгэн өтгөн саглагар модыг шүтэх үзэл нь нэн эртний улбаатай агаад өрнө дахинд ч ийм үзэл ойлголт байдгийг Ж.Ж.Фрэйзер “Алтан гишүү” номдоо «...Онгон шүтлэгт славянчууд басхүү ой мод, төглийг шүтэж биширдэг байжээ. Литовчууд XIY зууны сүүл үед л христос шашин уруу хандсан бөгөөд энэ үед ой мод шүтэх явдал тэдэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хэвээр байжээ. Тэдний нэг хэсэг нь асар их царс модыг, бас зөн билгийн увдис хүчийг олж авдаг бусад том саглагар модыг шүтэж байлаа...» (Фрэйзер.Ж.Ж Алтан гишүү. УБ. 2011. Монсудар. хуудас 123) гэсэн байдаг ба мөн «...Сенегалаас Нигер хүртэл баруун Африкийнхан тэр чигээрээ бовальник модонд (silk-cotton trees) сүсэг бишрэлтэй ханддаг, энэ мод хавь орчныхоо бусад модноос хамаагүй өндөр урган, гайхамшигтай сүрлэг харагддаг. Бовальник мод нь бурхад болон сүнсний орон газар болж байдаг хэмээн үзэх бөлгөө...» (Фрэйзер.Ж.Ж Алтан гишүү. УБ. 2011. Монсудар. хуудас 125) гэх мэтээр эртний шүтлэг бишрэлд модыг тухайлан үзэж ирснийг тэмдэглэсэн байдаг. Энэтхэг болон дорнын зарим оронд модтой гэр бүл болох зан үйл байдаг бөгөөд Буддын анимизмаас өмнө модыг сүнстэй хэмээн үзэж байсныг Германы бэлгэ зүйч Маннхарт батлан тэмдэглэжээ. Эдгээр баримтууд нь Өрнө, Дорны олон үндэстний шүтлэг бишрэл, түүх домог, гипертекстүүдэд адил төстэй талууд байсныг нотлоод зогсохгүй Монголчууд нь дэлхийн ууган үндэстнүүдийн нэг, мөн өөрийн онцлог бүхий домог зүйн системтэй, эш бичвэртэй ард түмэн гэдгийг харуулж байгааг тэмдэглэх ёстой.       
            Үүгээр зогсохгүй “Бөөгийн домог” романд олон монгол туургатны домог түүхээс оруулсан нь ихээхэн баялаг дүрслэлтэй болгож байгаа ба нэгэн жишээ дурдвал: «...Тэр дундаас морин хуурын тухай тува домог Тэнгист тун сонин санагдсан юм. Тува, ойрад, алтайчууд хуураа экэл, игил хэмээдэг бөгөөд энэ нь “эг”, “эргээд ир” гэсэн утгатай юм санж:
            Эрт цагт нэгэн хүн түлээний гишүү түүхээр ууланд явж л дээ. Гэтэл агуйгаас сайхан аялгуу дуурсаж сонсогдов гэнэ. Үүрч багласан гишүүгээ орхичихоод, мөнөөх агуй уруу шагайвал тэнд уулын савдаг суучихсан, огт харагдаагүй этгээд хөгжим тоглож байх юм гэнэ. Хуурдаж буй аялгууны сайханд автаад мөнөөх хүн бүхнийг умартан жаал чагнажээ. Хэсэг саатсаны эцэст тэрээр гэнэтхэн гэр орноо санагалзаад арга буюу босч. Агуйн үүдэнд орхисон түлээгээ хамж авахдаа санаандгүй мөнөөх хуурыг бас тэврээд харьсан байна. Хот айл уруу очтол гэр нь алга төдийгүй таньж мэдэх улс амьтан тэр хавьд нэг ч үгүй гэнэ. Гэр орныхоо тухай асууж сурагласан ч, төрөл садныг нь таних байтугай сургийг нь хэлэх хүн тааралдсангүй. Харин нэгэн өндөр настай өвгөн л олоон жилийн өмнө, түүнийг жаахан хүүхэд ахуйд, эндхийн нэг хүн уул руу түлээнд яваад эргэж ирээгүй тухай ярьцгааж байсныг санажээ. Онгод савдагийн хуурдахыг чагнан сатаарч суух зуур нь хүний амьдралын бүхэл бүтэн үе улирсан болохыг тэр хүн сая л ухаарчээ...» (Аюурзана.Г. Бөөгийн домог. УБ. 2010. Мөнхийн үсэг. хуудас 47-48) гэсэн тува домог юм. Монгол туургатны энэ домог нь эртний Грек, Ромын сайхан дуут сиренүүдийн мифтэй сүлбэгдэхийн зэрэгцээгээр бөө болох, хуурч болохын учир зүйтэй ч холбогдох аж. Энэ тухай профессор С.Дулам хуурч болохын тулд гурван замын юмуу, гурван голын бэлчирт гурван шөнө дараалан морин төөлэй зайдлан жолоо барин хуур, хуучир товшиж уул усны савдаг, шивдэг, навдагийг аргадан онгод сахиуснаас увдис авдаг байсан тухай өгүүлээд: «...Анх гарлаасаа энэ нь тухайн хөгжмийн зэмсгийн эзэн-онгонд өргөсөн өргөл мөн ажээ. Бидний бодлоор энэ зан үйл нь бөө нэрийн удган заарин болдог увдис авах, чанар хийх, даваа давах ёс ёслолтой хэв загвар, утга үүрэг, бэлгэдлийн хувьд нэн төслөг бөгөөд анх эртний цагтаа энэ нь нэгэн үүсэл гаралтай байсан хэмээн үзэж болмоор билээ...» (Дулам.С. Монгол домог зүйн дүр. УБ. 2009. Битпресс. хуудас 298) гэсэн байдаг. 
Ийнхүү “Бөөгийн домог” романы олон дүрслэл оруулбарууд Буриад зон хийгээд монгол түмний үүсэл гарал, уг эштэй олон шижмээр холбогдох, өргөн цараатай, “Монголын нууц товчоо” хэмээх гипертекстээс улбаатай бүтээл төдийгүй манай уран зохиолын роман бичлэгт шинэ хийгээд роман бичлэгийн хөгжлийг алхам урагшлуулсан зохиол юм.
Академич Ц.Дамдинсүрэн абугуайн “Монголын нууц товчоо”-ны өмнөтгөлдөө «саглагар мод» хэмээн дурдсанчлан Нууц товчоо хэмээх энэхүү саглагар модтой холбогдох дараагийн бүтээл бол зохиолч, яруу найрагч Ц.Буянзаяагийн “Морин уруул” роман.

Уг бүтээлд монголчуудын туулсан амьдрал хийгээд нийгэм ахуйн өөрчлөлтийг Дэгмид гэх багийн бага эмчийн дүрд уян үзүүлэхдээ хүнийг нийгмийн амьтан гэдэг боловч яг үнэндээ байгалийн л амьтан байдаг жам ёсыг дүрсэлжээ. Ингэхдээ хүн багадаа байгалийн амьтан байгаад амьдралын хийгээд насны дунд үедээ нийгэм үрүү хандах боловч нас өтлөхийн хэрээр эргээд л байгальдаа зохирдог болохыг нь ялангуяа нүүдэлчин монгол хүнд ийм шинж давамгай байдгийг Дэгмидийн дүрээр гаргасан аж. Сав, шим ертөнц дахинаа галт амьтан, нарны толбо, луу, хөх манан.., гээд учир нь үл танигдах үй олон үзэгдэл юмс буйн адил хүний сэтгэлд ч учир нь үл мэдэгдэх өөрөө үл тайлбарлан чадах олон үзэгдэл буйг Дэгмидийн нутагтаа яагаад үлдсэнээ, Сэржмааг яагаад байнга хажуудаа байгаа мэтээр сэтгэдэг зэргээ өөрөө хэлж мэдэхгүй байгаагаар үзүүлсэн буй. Энгийн хэл найруулгаар яг л өнөөгийн амьдралын дүр зургийг бүтээсэн нь романыг үнэмшилтэй болгож байгаа бол эртний улбаатай домог хууч яриануудыг шигтгэсэн нь романыг уран болгожээ. Тодруулбал “Морин уруул” романд: «...Тэр явдал яг энэ Хүдрэнгийн голын эхэнд болсон юм. Тэр үед Дэгмидэд нэг их сайхан сэнгэнэсэн хүйтэн юм уух сэдэл төрөөд, тэгээд байж суух аргагүй болсон аазгайгаа дарахын тулд санаанд нь бууснаар Хүдрэнгийн голын эхэнд шуугиулж ирсэн билээ. Хүдрэнгийн голын ус тэгэхэд үнэхээр сэнгэсэн сайхан амтаараа сэрүү татуулан Дэгмидийн аазгайг дарж өгч билээ. Тийнхүү Дэгмидийг аазгайгаа дарж суун ахуйд Хүдрэнгийн голын эхэнд гундсан шарга морьтой өвөгжөөр эр мөн л хавцал өгсөн ирсэн юм. Тэр хүн Дэгмидтэй мэнд мэдэв үү үгүй юу дөрвөн хөллөж аваад Хүдрэнгийн голын уснаас яг л цангасан адуу шиг залгилж гарсан билээ. Эг маггүй ус ууж аваад сэтгэл нь ханасны дараа тэр хүн мод толгойгоо гарган тамхи нэрж баахан бодол болон сууж байгаад Дэгмидээс ойр зуурын яриа өдөж билээ...» (Буянзаяа.Ц. Морин уруул. УБ. 2015. Хөх Монгол Принтинг. хуудас 45) хэмээн дүрсэлсэн буй. Зохиолын гол дүр Дэгмид энэхүү болсон явдлынхаа тухай зохиолын өөр нэгэн дүр болох Насан өвгөнд ярихад өвгөн: «...Ээ базарваань. Чи чинь Бичигт хайрханы лус савдагтай таарсан байна шүү дээ. Чи их хувьтай хүн юм. Баргийн хүнд Бичигт хайрханы эзэн харагддаггүй юм гэнэ билээ. Бичигт хайрханы савдагийг тийм нэг гундсан шарга морьтой, гандсан цагаан дээлтэй өвгөн байдаг гэж ярьдаг юм...» (Буянзаяа.Ц. Морин уруул. УБ. 2015. Хөх Монгол Принтинг. хуудас 46-47) гэнэ. Энэ нь романы нэлээд өгүүлэмжийг эзлэн буй домог, үлгэрийн уламжлал, бөө мөргөлийн ёсон хийгээд уул усны эзэн түүний тайлга тахилгын зан үйлтэй холбогдох юм. Бөө мөргөлийн ёс хийгээд эртний сэтгэлгээнд бүхий л уул, ус тэргүүтнийг цөм өөр өөрийн эзэнтэй хэмээн үздэг агаад эдүгээгийн Улаанбаатар хотыг тойрон буй хүрээ дөрвөн уулын эздийн талаар профессор, бэлгэ зүйч С.Дулам «...Нэгдэх охин анхны аюулыг анхлан зайлуулснаараа “урд уулын савдаг анчин эр болоосой” гээд явчихсан гэнэ. Тэр цагаас хойш Богд уул ан гөрөөндөө харамгүй, худал хулгайд дургүй настай анчин эр савдагтай болсон гэнэ. Хоёр дахь охин хөнөөлийг хөөсөн хөх чоно болсон учир “Сонгино уулын савдаг сахиус болъё” гээд явсан гэнэ. Тэрнээс хойш Сонгино уул догшин /хөх чоно/ савдагтай уул болсон гэнэ. Гурав дахь охин эрдэмтэй хүн болж ирсэн гурав дахь чөтгөрийг дарсан учир “эрдэм номыг дээдэлсэн эрдмийн савдаг болж Чингэлтэй уулыг чимж явъя” гээд явснаас Чингэлтэй уулыг ном эрдмийн улс шүтдэг болсон гэнэ. Дөрөв дэх охин баруун урдаас байлдахаар ирсэн хорлолыг хариулсан учир “Баатар эрийн сахиус болж Баянзүрх уулын савдаг болъё” гэж явснаас Баянзүрх уул цэрэг эрст ээлтэй туг тахиж эртнээс цэрэг суурьшдаг болсон гэнэ...» (Дулам.С. Хүрээ дөрвөн уулын тахилга, бэлгэдэл. УБ. 2004. Мөнхийн үсэг. хуудас 9) гэсэн буй. Энэ мэт баримтууд нь Ц.Буянзаяагийн “Морин уруул” романыг домог зүй, аман уламжлал хийгээд нүүдэлчдийн язгуур сэтгэлгээтэй уяж байгаа бол “Монголын нууц товчоо”-ны уламжлалыг нь: «Үнэхээр гэрлэн биет хүмүүнээс хүүхэд олно гэж байх уу? Энэ асуултыг Дэгмид өөрөө өөртөө тавихаас аргагүй байдалд хүрчээ. Түүний олж авсан мэргэжил, мэдлэг бол шууд үгүй гэсэн хариултыг л тэр дор нь өгнө. Тэгвэл Алунгоо эх яагаад ийм үгийг хүүхдүүддээ хэлэх болов. Алунгоо эх худлаа хэлсэн байх уу, эс бөгөөс Алунгоо эхийн тухай “Нууц товчоо” дахь тэр өгүүлэмж домог байсан хэрэг үү. Эсхүл Нууц товчоог бичиглэн суугч нэр үл мэдэгдэх тэр нэгэн хүмүүн санаан зоргоор зохион өгүүлэв үү?...» (Буянзаяа.Ц. Морин уруул. УБ. 2015. Хөх Монгол Принтинг. хуудас 50) зэрэг баримтуудаас харж болно. Улмаар «...Монголын аугаа хаадын эмэг эх Алунгоо, Хүдрэнгийн голын жирийн нэг эмэгтэй хоёрт гэхдээ адил зүйл байна аа. Тэд хоёул тав таван хүүтэй. Эхний хоёр хүүгийнх нь эцэг гэгддэг хүмүүс байдаг. Харин сүүлийн гурван хүүхдийнх нь эцэг хэн болох нь таамаг төдий ч сураггүй аж. Өрх толгойлсон ганц бие бүсгүй хүн тавын таван хүүгээ өсгөх гэж ямархан зам туулдаг гэдгийг Дэгмид Долзодын амьдралаас харсан...» (Буянзаяа.Ц. Морин уруул. УБ. 2015. Хөх Монгол Принтинг. хуудас 50) гэж өгүүлэн Нууц товчооны домог зүйн өгүүлэмжийг орчин цагийн амьдралтай уян нийлэгшүүлээд алив өгүүлэмж дүрслэлүүддээ, тодруулбаас галт амьтан гэж юу байсан, хөх манан яагаад татсан, машинтай хүмүүстэй юу тааралдсан, Долзодын бага хүү хэний хүүхэд болох зэрэгт эцсийн хариулт өгөлгүй үлдээсэн нь “Морин уруул” романы онцлог, зохиолч Ц.Буянзаяагийн зохиомжийн шийдэл төдийгүй амьдрал, хүний оршихуйн эгэл энгийн мэт хэрнээ давтагдашгүй мөн чанарыг харуулж байна.                   
Монгол үндэстний соёлын онцгой шилжилтийн үе, алив үндэстний олон соёлуудын мөргөлдөөн, даяарчлалын эрин үед бусад үндэстнээс ялгаран үлдэх мөн чанар нь гагцхүү бидний гипертекстүүдэд л буюу “Монголын нууц товчоо”, “Гэсэр”, “Жангар”, эртний олон баатарлаг туульс, домог зүйн тогтолцоо, буддын олон судруудад л оршин буйг энэ мэт уран бүтээлүүд хоорондын уялдаа холбоо, харилцан хамаарлаас үзэж болохоор байна. Даяарчлалын үр дүнд соёл хоорондын тулгаралт үүслээ. Энэ тулгаралтыг бид өөрийн мориор буюу гипертекстүүдээрээ даван гарч үлдэхийн мөн чанарыг эдгээр бүтээлүүд номлож байна.
Социализмын үед ЗХУ-ын зохиолчдоос уран бүтээлчээр суралцаж байгаа нь энэ хэмээн Дөлгөөн Доныг Тунгалаг Тамир болгох, Ч.Айтматовын “Далайн хөвөөний алаг хав толгой” туужийг Д.Мягмар “Үер” нэрээр монголжуулах зэрэг нь манай том хэлбэрийн үргэлжилсэн үгийн зохиолын хөгжилд түлхэц өгөхөөсөө илүү хөгжлийг нь боомилж байсныг эдүгээ үзэж болох юм.
Харин ХХI эхэн дээр манай энэ цаг үеийн томоохон уран бүтээлчид өөрийн ард түмэн, нийт монгол туургатныхаа гипертекстүүд үрүү ийнхүү эргэн хандаж оршин буй цаг үеийнхээ хөрсөнд буулган идээшүүлж байгаа нь манай роман бичлэгт төдийгүй нийт уран зохиолын хөгжилд нааштай үр дүн авчрах нь эргэлзээгүй. Ийн үзвээс уг хоёр роман нь “Монголын нууц товчоо” хэмээх саглагар модны салаа мөчир нь буюу.  
  


2016-09-12